თბილისი

რა თქმა უნდა, არსებობს ლამაზი, უძველესი ლეგენდა თბილისის დაარსების შესახებ, რომელსაც ძველად ტფილისი ერქვა. გადმოცემის თანახმად, საქართველოს ძლევამოსილი მეფე ვახტანგ გორგასალი შევარდნით სანადიროდ გაემართა ტყიან ხეობაში, მაშინდელი დედაქალაქის — მცხეთის მახლობლად. მეფის საყვარელი შევარდენი ხოხობს დაედევნა, მაგრამ ნადავლთან ერთად ცხელ გოგირდოვან წყაროში ჩავარდა და მოიხარშა. სხვა ვერსიით, მეფის შევარდენმა ხოხობი დაჭრა, რომელიც ცხელ წყაროში ჩავარდა და მყისვე განიკურნა. მეფე წყლის უჩვეულო ძალამ გააოცა და ამ ადგილას ახალი დედაქალაქის აშენება ბრძანა. მას თბილისი უწოდა — რაც თბილს ნიშნავს.

იქ, სადაც მიწიდან თბილი წყაროები ამოდის, დედაქალაქის ერთ-ერთ უძველეს უბანში — აბანოთუბანში — ცნობილი გოგირდის აბანოებია, რომელთა კომპლექსი XII საუკუნით თარიღდება. აქ დედაქალაქის ყველა მცხოვრებსა და სტუმარს შეუძლია ჯანმრთელობისთვის დღესასწაულის მოწყობა.



თბილისი V საუკუნეში ციხესიმაგრედ დაარსდა. ბოლო ათას ხუთასი წლის განმავლობაში ქალაქი დაახლოებით 30-ჯერ გაძარცვეს და დაანგრიეს, თუმცა მან თავისი საოცარი სული მაინც შეინარჩუნა.

იმ ტერიტორიაზე, რომელსაც თბილისი XII საუკუნეში იკავებდა, ძველი ქალაქი (კალა), ანუ „ძველი ქალაქი“ მდებარეობს. კალა იყოფა „ზემოკალად“ — ზედა ქალაქად და „ქვემოკალად“ — ქვედა ქალაქად, მთაწმინდის ძირას, მდინარე მტკვართან მიმართებით.



ქალაქის არქიტექტურული იერსახე საოცარი მთლიანობისა და ჰარმონიის მაგალითია. სხვადასხვა ადამიანისა და თაობის შექმნილმა ქალაქმა განასახიერა ქართველი ხალხის გენია, რომლის ნათელი სული საუკუნეების განმავლობაში შეურყვნელად შემორჩა. ყოველივე წვრილმანი, ყოველდღიური და ზედაპირული, რაც თანამედროვეობას მოაქვს, უძლურია, ქალაქი თავისებურად გადააკეთოს.

მის ძველ, ვიწრო, აგურით მოკირწყლულ ქუჩებში, პატარა ბაღებში, თითოეული კარის, ფანჯრისა და ფანჯრის გისოსის კეთილშობილურ მოხაზულობაში ძველი თბილისის სული და მისი გულთბილი შინაგანი ღიმილი ცოცხლობს. წვრილი, დახვეწილი ჩუქურთმებით შემკული ცნობილი აივნები, რთული წნულის ხის მაქმანებივით, ქალაქს ეხვევა და მას ნაზ, მყუდრო და საზეიმო იერს ანიჭებს.
 

ყოველი გასეირნება ისტორიულ წარსულთან კავშირს ამყარებს. აქ ყველაფერი მონაწილეობს იმ სახის შექმნაში, რომლითაც თბილისი დაგამახსოვრდებათ. ქალაქის ნათელი, კეთილშობილი და მშვენიერი სული მოხიბლულ სტუმარს ეგებება.

თბილისის სიამაყეა ნარიყალას ციხე, რაც „აუღებელს“ ნიშნავს. IV საუკუნეში მთაწმინდის ქედზე აღმართული ციხე თავის ბუდეზე ამაყი ფრინველივით დაფრინავს. ვინც აქ ავა, მას მრავალი კილომეტრის მანძილზე გადაშლილი ქალაქის დაუვიწყარი პანორამა ელის; მისი შორეული, მსუბუქი მოხაზულობა ბურუსიან ლურჯ ჰორიზონტში იკარგება.

რა თქმა უნდა, თბილისის უმთავრესი ღირსშესანიშნაობები მისი ტაძრები და ეკლესიებია. თითქოს წარსული ქალაქის ქუჩების ყოველდღიურ სინათლეს ძველი ტაძრების ნახევრად ბნელ სივრცეში გაექცა.

სიონი, რომელსაც სახელი სიონის მთის პატივსაცემად ეწოდა, ისტორიულად თბილისის მთავარი ტაძარია და ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის მიძინების სახელზეა ნაკურთხი. დავით IV აღმაშენებელმა XII საუკუნეში არაბების მიერ დანგრეული უფრო ძველი ტაძრის ადგილას ახალი ტაძარი ააგო. ტაძარში ინახება საქართველოსთვის უწმინდესი რელიკვია — ვაზის რტოებისგან გაკეთებული წმინდა ნინოს უძველესი ჯვარი; წმინდა ნინომ საქართველოში ქრისტიანობა მოიტანა.



XII საუკუნეში აგებულ მეტეხის ღვთისმშობლის ტაძარში, მეტეხის კლდეზე, დაკრძალულია პირველი ქართველი დიდმოწამე — დედოფალი შუშანიკ რანელი, რომელიც V საუკუნეში ცეცხლთაყვანისმცემელი ქმრის ხელით დაიღუპა. გადმოცემის მიხედვით, ამ ტაძარში ლოცულობდა მეფე თამარი.

დღემდე შემორჩენილ ეკლესიებს შორის უძველესი, ღვთისმშობლის შობის ეკლესია, VI საუკუნეში მკაცრი ბაზილიკის სახით აშენდა. მეორე სახელწოდება — ანჩისხატი (ანჩის ხატი) — ეკლესიამ XVII საუკუნეში მიიღო, როცა აქ ანჩის საკათედრო ტაძრიდან მნიშვნელოვანი სიწმინდე, მაცხოვრის ხატი, გადმოასვენეს, რათა ოსმალ დამპყრობელთაგან დაეცვათ. ამჟამად ძვირფასი ხატი საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმის ოქროს ფონდში ინახება.

თბილისის გრანდიოზული საკათედრო ტაძარი, წმინდა სამება (1995–2004 წწ.), ქალაქის ყველა მაღალი წერტილიდან ჩანს. ქრისტეს შობიდან 2000 წლისთავის აღსანიშნავად წმინდა ილიას გორაზე აგებული ტაძარი სიმაღლით მსოფლიოში მესამე მართლმადიდებლური ტაძარი გახდა — ჯვართან ერთად მისი სიმაღლე 105,5 მეტრია. უძველესი ტრადიციის მიხედვით, საძირკველში წმინდა ადგილებიდან ჩამოტანილი ნივთები ჩააბრძანეს: ქვები სიონის მთიდან და მდინარე იორდანედან, მიწა იერუსალიმიდან და წმინდა გიორგის საფლავიდან. მშენებლობისთვის თანხა საერთო ძალებით შეგროვდა.



თბილისის ყველაზე ცნობილ ტაძრებს შორისაა XVIII საუკუნის დასაწყისის ქვემო და ზემო ბეთლემის ტაძრები, XX საუკუნის დასაწყისის ქაშვეთი (წმინდა გიორგის ეკლესია), XIX საუკუნის შუა ხანის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია ნარიყალას ციხის ძირში და XVII საუკუნის ჯვარისმამა (ჯვრის მამა) მთაწმინდაზე, რომელიც ალექსანდრე გრიბოედოვისა და მისი მეუღლის, ნინო ჭავჭავაძის, განსასვენებელი გახდა. ქალაქის ყველა ქრისტიანული სიწმინდის მოსალოცად ერთ დღეზე მეტი დაგჭირდებათ.

საქართველოს კულტურა ინდივიდუალურ ნიჭიერებათა აყვავებაა, რომელსაც ხელოვნების თანდაყოლილი ეროვნული გაგება აერთიანებს. მაგრამ ტრადიციების ერთგულება ერთფეროვნებას არ ნიშნავს.

ქართული კულტურისა და ხელოვნების თავისებურებებს თბილისის მრავალი მუზეუმი გაგაცნობთ: ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს ეროვნული მუზეუმი, შალვა ამირანაშვილის სახელობის საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი, თბილისის ისტორიის მუზეუმი (ქარვასლა), ეროვნული გალერეა, საქართველოს არქეოლოგიის მუზეუმი, ქართული ლიტერატურის სახელმწიფო მუზეუმი, თეატრის, მუსიკის, კინოსა და ქორეოგრაფიის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმი და ეთნოგრაფიული მუზეუმი ღია ცის ქვეშ. ყურადღების გარეშე ნუ დატოვებთ თოჯინების შესანიშნავ მუზეუმს, სადაც ქართული და ევროპული მექანიკური და საავტორო თოჯინების უნიკალური კოლექციაა თავმოყრილი.



ძნელია თბილისის ყველა ღირსშესანიშნაობის აღწერა: მის ქუჩებსა და გამზირებზე საათობით შეიძლება იაროთ და დრო და დაღლა დაგავიწყდეთ. ქალაქის ყოველი კუთხე გხიბლავთ. მასში სიმყუდროვე და სიდიადე, კამერულობა და სადღესასწაულო მასშტაბი ერწყმის ერთმანეთს, როგორც სხვადასხვა ეპოქისა და არქიტექტურული სტილის შენობებით შემკულ ცნობილ, ხმაურიან რუსთაველის გამზირზე.



აუცილებლად ეწვიეთ მთაწმინდის საბავშვო პარკს, რომელიც საოცარი, ორიგინალური გაფორმებით გამოირჩევა. ფუნიკულიორით მაღალ მთაზე ასვლის შემდეგ ზღაპრისა და დღესასწაულის მხიარულ გარემოში აღმოჩნდებით. აქ მრავალი მყუდრო რესტორანი და კაფე გელით; აქედან ქალაქის ერთ-ერთი ულამაზესი ხედი იშლება.

აუცილებლად მოგინდებათ მდინარე მტკვარზე გადებული შუშის საფეხმავლო მშვიდობის ხიდის გავლა. ეს ხიდი ძველი და ახალი თბილისის ერთიანობის სიმბოლოდ იქცა. ხიდი იტალიელი არქიტექტორის, მიქელე დე ლუკის, და ფრანგი განათების ინჟინრის, ფილიპ მარტინოს, პროექტით აშენდა. 156 მეტრის სიგრძის ტალღოვანი კონსტრუქცია საღამოს სხვადასხვა ფერით ნათდება — სულ დაახლოებით 30 ათასი ნათურაა. მშვიდობის ხიდის ორივე პარაპეტზე დამონტაჟებული ინტერაქტიული განათების სისტემა მორზეს ანბანით ყოველ საათში გამოსახავს მენდელეევის ცხრილის ერთ-ერთ იმ ელემენტს, რომელიც ადამიანის ორგანიზმშია; ეს ნიშნავს, რომ ყველა ადამიანი ერთიანია. დღეს თბილისში 100-ზე მეტი ეთნიკური ჯგუფი ცხოვრობს. აქ მდებარეობს მსოფლიოში ერთადერთი მეჩეთი, სადაც სუნიტები და შიიტები ერთად ლოცულობენ. საქართველოს დევიზია — ძალა ერთობაშია.



ხიდთან ახლოს მდებარეობს საბაგირო გზის სადგური, რომელიც მთაწმინდისკენ მიემართება. საბაგირო გზის უმაღლესი წერტილი 90 მეტრის სიმაღლეზეა. კაბინების შუშის იატაკიდან ძველი ქალაქისა და მისი დიდებული ბოტანიკური ბაღების თვალწარმტაცი პანორამა გადაგეშლებათ. შეძლებთ თბილისით ჩიტის ფრენის სიმაღლიდან დატკბეთ, აღტაცება და მადლიერება იგრძნოთ და პოეტის სტრიქონები გაიმეოროთ: „მე მჯერა, რომ ქალაქი მარადიულია“.

15 საუკუნის ქალაქმა შეითვისა მისი შემქმნელი ხალხის თვისებები: ენერგია, სულიერი სიფართოვე, სიმამაცე, მგზნებარე კეთილშობილება, სინაზე და სულიერი ნათელი. ამ ქალაქში მთელი საქართველოს სულია თავმოყრილი.

თბილისი გიხსნით მკლავებს და თავის გულუხვ, მხურვალე გულს გიღებთ!


ძველი ტფილისი მხატვარ ჯოვანი ვეფხვაძისგან (დაიბადა თბილისში 1949 წელს) — თავისი მშობლიური ქალაქის მკვლევრისა და მცოდნისგან.