ყაზბეგის შესახებ მრავალი ლეგენდა არსებობს. ეს ადგილები პრომეთეს მითშიც გვხვდება. ზევსმა პრომეთე მთებს მიაჯაჭვა, რადგან მან ღმერთებს ცეცხლი მოჰპარა და მოკვდავებს გადასცა. ქართულ ეპოსში პრომეთე ამირანის სახელითაა ცნობილი; ის ყაზბეგის მხარეს კლდეს მიაჯაჭვეს, რათა სვავს მისი ღვიძლი ეკორტნა. ჰერაკლემ პრომეთე გაათავისუფლა და მტაცებელი ფრინველი მოკლა. დღეს ყაზბეგის მხარეში, 4000 მეტრის სიმაღლეზე, არის გამოქვაბული, რომელსაც პრომეთეს საპყრობილედ მიიჩნევენ.
მყინვარწვერის ძირში საქართველოს სამხედრო გზის სახიფათო და ციცაბო სერპანტინი მიიკლაკნება. ეს გზა საუკუნეების განმავლობაში აზიასა და ევროპას აკავშირებდა. მასზე ოდესღაც ატილამაც გაიარა — ჰუნების ბელადმა 434–453 წლებში, რომელმაც რაინის მდინარიდან ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთამდე მცხოვრები ტომები გააერთიანა. მოგვიანებით გზა აბრეშუმის დიდი გზის ნაწილად გამოიყენებოდა. ეს საქართველოს ყველაზე გრძელი სავაჭრო მარშრუტია და თბილისს რუსეთთან აკავშირებს.
როგორც ამ მხარეში ამბობენ, თუ საქართველოს სამხედრო გზაზე არ გიმგზავრიათ და თერგის ხეობაზე 5033 მეტრზე აღმართული, მუდმივი თოვლით დაფარული მყინვარწვერი არ გინახავთ, საქართველო სრულად არ შეგიგრძნიათ.
საქართველოს სამხედრო გზაზე, ვლადიკავკაზიდან 40 და თბილისიდან 150 კილომეტრში, ზღვის დონიდან 1700 მეტრზე მდებარეობს დაბა სტეფანწმინდა. 2007 წლამდე მას „ყაზბეგი“ ერქვა აქ დაბადებული ქართველი მწერლის ალექსანდრე ყაზბეგის, და არა მთის მწვერვალის, პატივსაცემად. სახელებთან დაკავშირებული აღრევა დღემდე გვხვდება.
სტეფანწმინდაში შეგიძლიათ ნახოთ ძველი ხევსურული ციხე-სახლები, წმინდა ნიკოლოზის ტაძარი ფასადის საინტერესო ჩუქურთმებით და ალექსანდრე ყაზბეგის — ცნობილი ქართველი მწერლისა და თავადის — მამულში მდებარე ეთნოგრაფიული მუზეუმი. აუცილებლად გასინჯეთ ადგილობრივი ხინკალიც. ითვლება, რომ ტრადიციული ქართული კერძის სამშობლო სწორედ ხევის მხარეა. თბილისური ხინკლისგან განსხვავებით, აქ მას სქელი ცომითა და ცხიმიანი, წვნიანი ცხვრის ხორცის შიგთავსით ამზადებენ. ყაზბეგიდან ალპინისტები მყინვარწვერზე ასვლას იწყებენ.
ზღვის დონიდან 2170 მეტრზე, მყინვარწვერის მყინვარების ფონზე, სოფელ გერგეტში, სტეფანწმინდის თავზე, საქართველოს სიმბოლოდ ქცეული უძველესი ტაძარი დგას. დამპყრობლების შემოსევის დროს ქვეყნის სხვადასხვა კუთხიდან სიწმინდეები, მათ შორის წმინდა ნინოს ჯვარი, შესანახად აქ მოჰქონდათ. „წმინდა სამება“ ქართულად სამების სახელია. ტაძარი XIV საუკუნეში საქართველოს სამხედრო გზასთან, ცნობილი დარიალის ხეობის მახლობლად დაარსდა.
ეს დიდებული ადგილი მრავალ ცნობილ მხატვარს აღუბეჭდავს. ნიკოლაი ჩერნეცოვის მიერ 1832 წელს დახატული „დარიალის ხეობის“ ხედი ალექსანდრე პუშკინის პეტერბურგის, მოიკის ქუჩის ბინაში, მის სამუშაო კაბინეტში ეკიდა და პოეტს ძალიან უყვარდა.
ი. ი. აივაზოვსკი, „დარიალის ხეობა“
ანტონ ჩეხოვი
ს. ბარანცევიჩისთვის მიწერილი წერილიდან
„...საქართველოს სამხედრო გზა გამოვიარე. ეს გზა კი არა, პოეზიაა, დემონის მიერ დაწერილი და თამარისთვის მიძღვნილი საოცარი ფანტასტიკური მოთხრობა... წარმოიდგინეთ თავი 8000 ფუტის სიმაღლეზე... წარმოიდგინეთ? ახლა გონებაში უფსკრულის კიდეს მიუახლოვდით და ქვემოთ ჩაიხედეთ: შორს, ძალიან შორს ვიწრო ფსკერს ხედავთ, რომელზეც თეთრი ლენტი მიიკლაკნება — ეს ჭაღარა, მოჩხუბარი არაგვია; გზად მზერა ღრუბლებს, ტყეებს, ხევებსა და კლდეებს ხვდება. ახლა ოდნავ ასწიეთ თვალები და წინ გაიხედეთ: მთები, მთები, მთები, მათზე კი მწერებივით მოჩანან ძროხები და ადამიანები... ზემოთ აიხედეთ — იქ საშინლად ღრმა ცაა და მთის სუფთა ნიავი ქრის... გუდაურში ან დარიალთან ცხოვრება და ზღაპრების არწერა — სირცხვილია!“
გერგეტის ეკლესიამდე მოგზაურები, როგორც წესი, ფეხით მიდიან. გზა მთის თვალწარმტაც ფერდობებს მიუყვება, ნაწილობრივ ტყეშიც გადის და დაახლოებით საათნახევარს გრძელდება. გზად მთის წმინდა წყაროს წყლის დალევაც შეგიძლიათ. მწვერვალიდან გადაშლილი პანორამა ამ ძალისხმევად ღირს! ულამაზესი მყინვარწვერი, კავკასიონის ქედში სიმაღლით მეექვსე (5047 მ), წმინდა სამების ტაძრის უკან დიდებულ ფონს ქმნის.
ტაძრის შიდა სივრცე ძალიან სადაა. შიგნით სიგრილეა, ფრესკების მხოლოდ რამდენიმე ფრაგმენტია შემორჩენილი, მაგრამ ამ ეკლესიას რაღაც შეუმჩნეველი ძალა აქვს, რომელიც გარესამყაროსგან განდგომის განცდას გიჩენთ.
ამ ტაძარს საქართველოში დიდ პატივს სცემენ. ივლისის შუა რიცხვებში გერგეტის ეკლესიაში უამრავი ადამიანი იკრიბება გერგეტობის — სულიერი სიყვარულის დღესასწაულის — აღსანიშნავად.
გადმოცემის თანახმად, იმ ადგილას, სადაც ახლა ტაძარი დგას, ადრე წარმართული სალოცავი იყო. ამიტომ გერგეტის ეკლესიაში დღემდე ინახება ვერცხლის ვერძის ფორმის წარმართული კერპი. ტაძრის ფასადებს ვაზის, ცხოველებისა და მზის რელიეფები ამშვენებს, რომლებიც სქელი ყვითელი ლიქენითაა დაფარული — თითქმის ისეთივე ძველით, როგორიც თავად შენობაა.
მყინვარწვერის მთისწინეთში ჰავა ძალიან რბილია. სუფთა, გამჭვირვალე ჰაერი, მზიანი დღეების სიმრავლე და მინერალური წყაროები ამ ადგილს ტურისტებისთვის მიმზიდველ საკურორტო ზონად აქცევს.
2012 წელს სტეფანწმინდაში, თვალწარმტაც და განმარტოებულ ადგილას, გაიხსნა ხუთვარსკვლავიანი სასტუმრო Rooms Hotel Kazbegi, რომელიც მთიანი რეგიონის მარგალიტად იქცა. როგორც ნამდვილ მთის სასტუმროს შეეფერება, ის დახვეწილ სიმარტივესა და ფუფუნებას აერთიანებს.
აქ მყუდროება განსაკუთრებით ფასობს. ფერადი ხის სკამები, თუჯის აბაჟურები, დაძველებული მაცივრები, ხის საწოლები და წიგნის თაროები, ეროვნული ორნამენტებით გაფორმებული ტექსტილის სავარძლები — ქართული დიზაინერული დუეტის Rooms-ის, ნატა ჯანბერიძისა და ქეთი თოლორაიას ნამუშევარია.
მყუდრო ნომრები, დარბაზები ბუხარში დანთებული ცეცხლით, გამორჩეული ბიბლიოთეკა და პანორამული ფანჯრებიდან გადაშლილი ხედები სასტუმროში განსაკუთრებულ ატმოსფეროს ქმნის. ზამთარში აუზიდანაც შეგიძლიათ მყინვარწვერის ხავერდოვანი, თოვლით დაფარული ფერდობებით დატკბეთ.
ბუნებასთან სიახლოვე, მთის პეიზაჟები, ქართული ეროვნული სამზარეულო, ადგილობრივი ცხოვრების თავისებურებები და ირგვლივ სანახავი მრავალი საინტერესო ადგილი დაუვიწყარ შთაბეჭდილებებს გაჩუქებთ.